Mikoszewo

Mikoszewo położone jest u samego ujścia Wisły na prawym jej brzegu. Sąsiaduje ze Świbnem, leżącym po lewej stronie Wisły, z którym posiada połączenie promowe. Jest miejscowością rolniczą o rosnącym znaczeniu turystycznym.

MIKOSZEWO

Pojawiło się w źródłach historycznych w 1243 r. Swą nazwę zawdzięcza bogatemu gburowi Niklasowi, który zasłynął tym, że podejmując Wielkiego Mistrza Krzyżackiego Urlyka von Jungingena, użył zamiast krzeseł 12 beczek pełnych złota. Zamiast na krzesłach goście zostali usadowieni na 12 beczkach, z czego 11 było całkowicie wypełnionych złotem, a jedna do połowy.
Wielkiemu Mistrzowi tak to się spodobało, że kazał dwunastą beczkę dopełnić złotem. Koniec Nickela był jednak żałosny, ponieważ następny Wielki Mistrz Henryk von Paulen zabrał mu cały majątek i nikt go nawet nie żałował, bo był wielkim skąpcem. Od XIV w. funkcjonowały tu dwie karczmy. Po pokoju toruńskim wieś została własnością Gdańska. W latach 1889-1896 doprowadzono Wisłę do Morza Bałtyckiego dzięki tzw. przekopowi Wisły. Wskutek tego Mikoszewo znalazło się po prawej stronie Wisły.

Przy ujściu Wisły do morza na powierzchni 131 ha został utworzony w 1991 r. rezerwat Mewia Łacha.

REZERWAT MEWIA ŁACHA

Celem tego rezerwatu jest ochrona miejsc gniazdowania ptactwa wodnego oraz ochrona rzadkich gatunków ptactwa w czasie ich wiosennych i jesiennych przelotów. W sezonie letnim Mikoszewo staje się kurortem turystycznym, którego położenie w niewielkiej odległości od Gdańska sprawia, że jest ono wspaniałą bazą wypadową.
W pobliskim Rybinie warto zobaczyć dwa zwodzone mosty pochodzące z początku XX w. Natomiast w Drewnicy i Żuławkach – dawnych wsiach Mennonickich – znajdują się unikalne zabytki architektoniczne z XVIII i XIX w. Są to: domy podcieniowe, domy gburskie, żuławskie zagrody, wiatrak „koźak” z 1718 r. oraz kościół neogotycki p.w. Najświętszej Marii Panny z 1841 r.

PRZEKOP WISŁY

Nowe ujście Wisły powstałe w latach 1890-1895 w pobliżu Świbna przez wykopanie nowego koryta rzeki na odcinku od Przegaliny do Zatoki Gdańskiej. Dotychczasowe ujście Leniwki od przekopu do ujścia w Gdańsku nazwano Martwą Wisłą. W okresie sezonu turystycznego przez Przekop Wisły pomiędzy Świbnem i Mikoszewem działa przeprawa promowa na trasie z Gdańska ku Mierzei Wiślanej (DW501).

Wschodnią granicę Wyspy Sobieszewskiej wyznacza zbudowany pod koniec XIX stulecia Przekop Wisły. Decyzję o realizacji inwestycji podjęto po serii powodzi, które wyrządziły Żuławom dotkliwe straty. Bieg nowego koryta wytyczono wzdłuż Przemysławy – średniowiecznej odnogi wiślanej, która w późniejszych latach zanikła.

Budowa przekopu jako bardzo śmiałego zamierzenia hydrotechnicznego pochłonęła wielkie nakłady finansowe. W 1895 r. inwestycja została ukończona. Wód wiślanych wyczekiwał nowoczesny kanał o długości 7 km, szerokości od 250 do 400 m, otoczony wysokimi na 10 m wałami. Ciekawie odbyła się ceremonia otwarcia. 31 marca 1895 r. na telegraficzny sygnał samego cesarza, nadprezydent prowincji Gossler własnoręcznie otworzył drogę pierwszym strugom wiślanym. Rzeka błyskawicznie upodobała sobie nowe ujście.

Kosztowna inwestycja opłaciła się – zagrożenie powodziowe zostało bardzo istotnie zmniejszone. Dla pobliskiego Świbna nastały lepsze czasy – wzrosło zapotrzebowanie na marginalne do tej pory profesje, zwiększyła się też liczba mieszkańców. Wioska zyskała nawet połączenie kolejowe (wąskotorowe) z Gdańskiem (Gdańska Kolej Dojazdowa), zlikwidowane w okresie powojennym. Dzieło dawnych konstruktorów upamiętniono kamiennym obeliskiem wystawionym w setną rocznicę oddania przekopu do eksploatacji.

GDAŃSKA KOLEJ DOJAZDOWA

Nieistniejąca już sieć kolei wąskotorowej (750 mm) na obszarze Gdańska i powiatu gdańskiego. Sieć gdańskiej wąskotorówki występuje również pod nazwą Lewobrzeżna Żuławska Kolej Dojazdowa.

W 1905 r. zostało uruchomione połączenie kolejowe do Świbna przez most nad śluzą w Przegalinie. Pociągi dojeżdżały do stacji Lewy Brzeg Wisły na obszarze Wyspy Sobieszewskiej i przeprawiały się na drugą stronę Przekopu Wisły promem kolejowym do stacji Prawy Brzeg Wisły w sąsiedztwie Mikoszewa i kontynuowały dalszą podróż do Sztutowa, Nowego Dworu lub Malborka.

Uruchomiono również odgałęzienie Przejazdowo–Koszwały przez Giemlice. Również w roku 1905 powstała wąskotorowa infrastruktura dworcowa na obszarze gdańskiego Rudna – stacja kolejowa Gdańsk Wąskotorowy (niem. Danzig Kleinbahnhof) w okolicy dzisiejszego stadionu żużlowego i Bramy Żuławskiej. W czasach Wolnego Miasta Gdańska kolej dojazdowa pozostała pod zarządem WKAG i nie została przejęta przez PKP.

Osobliwością tej kolejki były tzw. pociągi teatralne oraz pociąg kąpielowy z Gdańska do Stegny i Sztutowa. Inną ciekawostką jest pociąg przyspieszony, który w latach 1923-1925 kursował w relacji Malbork-Nowy Dwór Gdański-Stegna-Świbno-Koszwały-Gdańsk i z powrotem. Zniszczoną przez działania wojenne kolejkę uruchomiono w lipcu 1948 r. i wznowiono przeprawę promową. W latach 50-tych na lewobrzeżnej kolei dojazdowej panował bardzo intensywny ruch pociągów, a prom parowy pracował przez całą dobę na „pełnych obrotach”.

Niestety brak należytej konserwacji i różne meandry biurokracji doprowadziły do tego, że ponad 50-letni prom trzeba było w 1955/56 wycofać z eksploatacji. Od tego czasu nie istniała już przeprawa taboru przez Przekop Wisły, a pasażerowie korzystali z promu drogowego oddalonego ok. 300 m od stacyjek „Prawy Brzeg Wisły” i „Lewy Brzeg Wisły”. W 1971 r. zawieszono kursowanie pociągów na odcinkach Koszwały-„Lewy Brzeg Wisły” i „Prawy Brzeg Wisły”-Stegna a w 1974 r. zlikwidowano całą lewobrzeżną (gdańską) część sieci.

Likwidacji uległa również infrastruktura (stacja, warsztaty i parowozownia Gdańsk Wąskotorowy) a tabor przekazano na prawobrzeżną część kolei. W latach 90. pozostałości wąskotorowe zostały rozkradzione lub rozebrane a tabor przeznaczono na złom. Ostatnie ślady wąskotorówki można było jeszcze zobaczyć na mostach w Przegalinie, koło Cedr Małych i nad Opływem Motławy w Gdańsku.

MIERZEJA WIŚLANA
(313.53) – piaszczysty wał na południowo-wschodnim brzegu Zatoki Gdańskiej, rozciągający się od Gdańska na wschód do Bałtijska (dawna nazwa Bałtijska Piława) w Federacji Rosyjskiej, który oddziela Zalew Wiślany od otwartych wód zatoki.

Mierzeja podzielona jest między terytorium Polski i Rosji (część wschodnia).
• długość: ok. 60 km
• szerokość: 600 m – 2 km

Istnieją pewne problemy w jednoznacznym określeniu, który odcinek brzegu Zatoki Gdańskiej można zakwalifikować jako typu mierzejowego, gdyż jest to najmłodszy fragment lądu należący do Polski, który zresztą nadal dość szybko się powiększa w wyniku tworzenia się delty Wisły. Jeszcze przed kilkoma wiekami w miejscu obecnej mierzei znajdował się łańcuch wysp. Obecnie za mierzeję uważa się czasami dość duży fragment wybrzeża, który od reszty lądu jest oddzielony (począwszy od miejscowości Kąty Rybackie) wodami Zalewu Wiślanego w swojej środkowej i wschodniej części, natomiast w części zachodniej jest oddzielony od żuław systemem kanałów. W tym rozumieniu mierzeja sięga na zachód aż do Wyspy Sobieszewskiej i w tej wielkości Mierzeja rozumiana jest jako kraina geograficzna i region turystyczny.

STEGNA – HISTORIA GMINY

Pierwsze wzmianki o Mikoszewie, Jantarze i Stegnie pochodzą z XIII, XIV i XV w. We wczesnym średniowieczu wiódł tędy szlak handlowy do Sambii, a głównym towarem był bursztyn. W wieku XV przebiegała tu ważna droga pocztowa z Gdańska do Królewca. Już w XIII w. Krzyżacy sprowadzili na te tereny osadników z Flandrii, którzy potrafili odwodnić Żuławy. Jednak intensywne działania melioracyjne zapoczątkowali Mennonici, którzy przybyli na te ziemie z Holandii. Ich dziełem były nie tylko osuszone uprawne ziemie, rozwój rolnictwa, ale i charakterystyczne budowle. Do dzisiaj zachowały się liczne, zbudowane przez nich domy podcieniowe i gburskie.

MIKOSZEWO

Jako osada rybacka związana z bursztynowym szlakiem znana była od 1243 r. W XIII w. znalazła się w Państwie Krzyżackim i z tym okresem związana jest relokacja Mikoszewa w 1378 r. Stara nazwa tej miejscowości brzmiała Nickelswalde i miała się wywodzić od bogatego gbura Nickela. W połowie XV w. wieś przeszła pod władanie Gdańska, po pierwszym rozbiorze Polski znalazła się we władaniu Prus. Pod koniec XIX w. parlament Pruski zadecydował o wybudowaniu Przekopu Wisły w okolicach wsi Mikoszewo (od tego czasu Mikoszewo znajduje się na prawym brzegu rzeki), aby uchronić Żuławy i Gdańsk przed powtarzającymi się powodziami. W 1895 r. zbudowano siedmiokilometrowy kanał i dwie śluzy z przeciwpowodziowymi wrotami (w Przegalinie i w Gdańskiej Głowie). Te wspaniałe pomniki myśli technicznej działają do dzisiaj i dobrze spełniają swoje zadanie.

 

 

JANTAR

Nazwa wsi wywodzi się z języka litewskiego, w którym jantarem nazywano bursztyn. Miejscowość jest położona na prastarym bursztynowym szlaku kupieckim i od dawna słynęła z bogactwa bursztynu pochodzącego z połowów morskich oraz zbieranego na plażach. Pierwsze wzmianki o Jantarze pochodzą z 1400 r. i znajdują się w księgach komturii malborskiej. Osada leżała w Państwie Krzyżackim od drugiej połowy XIV w., a po pokoju toruńskim przyznano ją Gdańskowi. W średniowieczu znajdowały się tu dwie karczmy. W skład dzisiejszej miejscowości wchodzą dawne osady Faulelacke, Neuwelt i Jantar.

STEGNA

Pierwsza wzmianka historyczna o Stegnie związana jest z rokiem 1432. Na terenach dziś należących do Stegny, 600 lat temu znajdowały się dwie wsie – Stegna – morska osada rybacka oraz Kobbelgrube (stadnina klaczy) – okolice kościoła. Pod koniec wojny trzynastoletniej Mistrz Krzyżacki Ludwik von Erlichausen podjął się śmiałej próby opanowania drogi wodnej do Gdańska. Po 4-dniowej bitwie zepchnięto Krzyżaków na zalew, a późniejszy atak wojsk Stollego oraz okrętów z Elbląga rozgromiły flotę wielkiego mistrza. Fakt ten nazwano morskim zwycięstwem na Zalewie Wiślanym. Na terenie dzisiejszej Stegny w roku 1465 prowadzone były rokowania pokojowe w sprawie zakończenia wojny trzynastoletniej, w których polskiego króla Kazimierza Jagiellończyka reprezentował znany kronikarz, autor „Dziejów Polskich” – Jan Długosz. W starej części wsi zachowały się nieliczne domy drewniane z połowy XIX w. Najcenniejszym zabytkiem Stegny jest kościół parafialny p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa z barokowymi organami.

W wielu wsiach gminy Stegna znajdują się zabytki stanowiące świadectwo działalności Mennonitów na tych terenach. Żywe skanseny budownictwa drewnianego z przełomu XVIII i XIX w. to wsie Drewnica, Tujsk i Żuławki, w których zachowały się m.in. zagrody holenderskie, domy gburskie i domy podcieniowe.